تقلبى مشاهده كرد شخص گناهكار را مورد مؤاخذه و كيفر قرار دهد . همچنين بر محتسب است كه عمل علافان و آسيابانان را تحت نظر بگيرد ، و پيمانه‌ها و وزنها و عيارهاى آنان را رسيدگى كند . « 1 » در قرآن ، ضمن آيات گوناگون ، به كمفروشان و گرانفروشان اعلام خطر شده است : در سورهء هود ، آيهء 85 : « وَ يا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيالَ وَ الْمِيزانَ بِالْقِسْطِ وَ لا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَ لا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ . يعنى اى قوم ، در سنجش وزن و كيل عدالت كنيد و به مردم كم و گران نفروشيد و در زمين به خيانت و فساد برنخيزيد . و در سورهء شعراء ، آيهء 181 و 182 ، همين معنى تكرار شده است و در سورهء المطففين ، آيهء يكم ، چنين آمده است : وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ الَّذِينَ إِذَا اكْتالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ وَ إِذا كالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ . واى به حال كمفروشان ، آنان كه چون به كيل يا وزن چيزى از مردم بستانند تمام بستانند ، و چون چيزى بدهند ، در كيل و وزن به مردم كم بدهند . با وجود اين تعاليم ، در دوران بعد از اسلام ، كمفروشى و گرانفروشى كمابيش وجود داشته است . سكه‌هاى عصر سامانيان : ريچاردن . فراى ، ضمن بحث در وضع عمومى شهر بخارا از سكه‌هاى آن دوران سخن مىگويد : « از تجزيهء سكه‌هاى موجود سامانيان ، چنين برمىآيد كه جنس نقره در سكه‌هاى اوايل قرن دهم عالى است ، در صورتى كه در پايان همان قرن ، سكه‌ها فقط داراى عيارى از نقره هستند كه همچون سكه‌هاى بعد از دورهء سامانى ، از جهت عيار و مرغوبى نقره ، رو به تنزل و خرابى است . كمبود عظيم نقره در جهان اسلام ، از نيمهء دوم قرن چهارم تا اوايل قرن هفتم هجرى ، در آثار بسيارى از نويسندگان نيز منعكس شده است . اين نويسندگان اغلب اين واقعيت را منسوب به علل سياسى مىدانند . شايد غير از عدم ثبات سياسى ، عوامل اقتصادى در كمبود نقره بيشتر دخيل بوده‌اند . در زمان سامانيان ، دو نوع سكه رايج بود : سكه‌هاى داخلى به چند ناحيه از ماوراء النهر محدود بود ، و سكه‌هاى ديگر ، به تجارت خارجى و معاملات بين المللى اختصاص داشت . سكه‌هاى مختلف در واحهء بخارا ، چاچ و نقاط ديگر رايج بود . مردم اروپاى شرقى خواهان نقرهء مرغوب بودند و سكه‌هايى را كه فقط عيارى از نقره داشت نمىپذيرفتند . چون بتدريج مقدار سرب و فلزهاى ديگر فزونى گرفت ، نرخ تسعير سكه‌هاى « بخار خداتها » نيز كاهش يافت . وقتى امراى سامانى براى پرداخت حقوق سپاهيان و نگاهدارى دربار عريض و طويل احتياج به پول بيشترى پيدا كردند ، تمايل براى ضرب سكه‌هاى نامرغوبتر نيز افزون شد . چندى نگذشت كه نتايج اقتصادى حاصل از ضرب اين قبيل سكه‌ها به منصهء ظهور رسيد و ضرابخانه‌هاى مهم در شهر سمرقند و چاچ و اندراب ، واقع در جبال هندوكش ، داير بود و از اين قرار ، جملگى در مجاورت معادن نقره قرار داشت . ناگفته نگذاريم كه در اواخر امارت سامانيان ، محصول نقره كاهش يافته بود . كثرت سكه‌هاى سامانيان در روسيه و منطقهء بالتيك و سوئد ، توجه بسيارى از محققين

--> ( 1 ) . ر ك : همان . ص 69 - 68 .